naglowek
AktualnościStyl ŻyciaUrodaZdrowiePoradnikWizyta w Aptece



Trucizna pod kapeluszem
mgr farm. Tomasz Mrozowski

Zbieranie grzybów było i jest w naszym kraju bardzo popularne. Grzyby są chętnie spożywane ze względu na walory smakowe i zapachowe, którymi wyróżniają się wśród innych produktów spożywczych. Wiadomo też jednak, że niektóre gatunki grzybów mogą być przyczyną śmiertelnych zatruć pokarmowych

W Polsce rośnie wiele gatunków grzybów o różnej toksyczności. Spotykamy gatunki śmiertelnie trujące, trujące, warunkowo jadalne i jadalne.

Uwaga na blaszki

Większość najbardziej niebezpiecznych grzybów to grzyby blaszkowate, które posiadają na spodniej stronie kapelusza blaszki, albo mówiąc inaczej - cienkie listewki. Wśród grzybów z blaszkami pod kapeluszem bywają gatunki bardzo smaczne, np. kanie czy zielone gąski. Większość grzybów jadalnych ma na spodniej stronie kapelusza siateczkę, tzn. warstwę ułożonych obok siebie rureczek, przypominającą gąbkę. W tej grupie nie spotyka się grzybów śmiertelnie trujących. Należy pamiętać, że borowik szatański (Boletus satanas) nie jest śmiertelnie trujący, a jedynie u osób sprawdzających smak grzyba w lesie na surowo może spowodować zaburzenia żołądkowo-jelitowe. Natomiast popularnie nazywany szatanem goryczek żółciowy nie posiada właściwości trujących - jest jedynie bardzo gorzki i z tego powodu niejadalny. Najsmaczniejsze grzyby jadalne z gąbką pod kapeluszem to:

  • podgrzybki - brunatny, zajączek, złotawy
  • maślaki - ziarnisty, strojny, sitarz, pstry, zwyczajny
  • koźlarze - babka, czerwony, grabowy
  • różne odmiany borowika szlachetnego.


Śmiertelnie trujące muchomory

Większość najbardziej niebezpiecznych, śmiertelnie trujących grzybów ma blaszki o białym zabarwieniu, które nie zmieniają się w okresie wegetacji. Takie owocniki należy szczególnie dokładnie obejrzeć przed włożeniem do koszyka. Należą do nich wszystkie muchomory, a wśród nich muchomor sromotnikowy - grzyb średniej wielkości o zielono zabarwionej skórce kapelusza, białych blaszkach i trzonie długim, wysmukłym, u dołu bulwiastym, zgrubiałym, tkwiącym w odstającej pochwie. W górnej części ma przyrośnięty zwisający pierścień. Jeden średni owocnik może spowodować śmierć dorosłego człowieka. Podobne do niego muchomory - wiosenny i jadowity - są całe białe i bywają mylone z młodymi pieczarkami. Tak samo jak muchomor sromotnikowy są śmiertelnie trujące. Trucizny w nich zawarte nie rozpuszczają się w wodzie, dlatego obgotowywanie tych grzybów nie powoduje zmniejszenia ich właściwości trujących. Drugą cechą różniącą je od grzybów jadalnych jest trzon, który w górnej części ma przyrośnięty pierścień oraz zgrubiałą podstawę ukrytą w odstającej pochwie. Często zbieracze odcinają trzon powyżej pierścienia, pozostawiając charakterystyczne części tego gatunku w ściółce leśnej. W ten sposób nie ma możliwości odróżnienia np. muchomora sromotnikowego od zielono zabarwionych gołąbków, gąski zielonki, czubajki kani, a muchomora wiosennego i jadowitego - od młodych dziko rosnących pieczarek. Do grzybów powodujących również zatrucia śmiertelne wskutek uszkodzenia nadnerczy, nerek i wątroby, należy zasłoniak rudy i piestrzenica kasztanowata.

Klasyfikacja zatruć grzybami

Istnieje wiele klasyfikacji zatruć grzybami. Wyróżnia się np. zatrucia o krótkim (do 4 godzin) i długim (do 48 godzin) okresie utajenia. Podział ten jest słuszny, jeśli zatrucie nastąpiło jednym gatunkiem grzybów, mylący natomiast, jeżeli spożyto potrawę złożoną z wielu trujących gatunków.
Ze względu na mechanizm działania toksyn zawartych w grzybach można wyróżnić zatrucia:

  1. Wywołane grzybami jadalnymi
    Nawet smaczne grzyby jadalne (prawdziwki, podgrzybki, maślaki, kurki), a także lejkówki, opieńki i gąski zaliczają się do pokarmów ciężko strawnych; długo zalegają w przewodzie pokarmowym, dlatego nie powinno się ich podawać dzieciom i osobom w starszym wieku.
  2. Spowodowane grzybami wywołującymi nieżyt żołądkowo-jelitowy
    W Polsce jest koło setki takich grzybów. Są to m.in. czubajki, gołąbki, maślanki, lisówki, pieczarki żółtawe (dziko rosnące), tęgoskór pospolity (purchawka kartoflana, fałszywa trufla), borowik grubotrzonowy (goryczak), borowik szatański (szatan, grzyb diabelski). Objawy zatrucia są podobne do objawów zatrucia grzybami jadalnymi - nudności, bóle brzucha, wymioty - jednak w cięższej postaci. Niekiedy dochodzi do poważnego odwodnienia i niewydolności nerek. Postępowanie, tak jak w ciężkich zatruciach grzybami jadalnymi, polega na płukaniu żołądka, wysłaniu popłuczyn do badania mikologicznego, a w razie odwodnienia - na pozostawieniu chorego w szpitalu.
  3. Wywołane grzybami powodującymi zaburzenia psychoneurologiczne
    Przyczyną takich zatruć może być:

    • Olszówka (krowiak podwinięty, inaczej krówka, świnka)
      Jest grzybem rosnącym od lipca do października. Ma gładki kapelusz o podwiniętym brzegu, po deszczu lepki, pod kapeluszem - ciemne blaszki. Substancje toksyczne w nich zawarte są rozpuszczalne w wodzie i grzyby te po gotowaniu i kilkakrotnym odlaniu wywaru częściowo tracą właściwości toksyczne. Dlatego wielu zbieraczy uważa je za jadalne. Jednak zatrucie może wystąpić mimo gotowania i kilkakrotnego odlewania wywaru.
    • Strzępiak ceglasty i czerwony, surojadka biała (lejkówka odbielona)
      Ich główną substancją toksyczną jest muskaryna. Do wymiotów, nudności, bólów brzucha, zazwyczaj po 2-4 godzinach od spożycia, dołączają się: ślinotok, nadmierna wydzielina z nosa, łzawienie, intensywne pocenie się, podwyższona ciepłota ciała. Występują także duszności, zwolnienie tętna, zaburzenia widzenia. Pierwsza pomoc polega na wywołaniu wymiotów i przewiezieniu chorego do szpitala. Leczenie - na wywoływaniu wymiotów, stosowaniu wlewów przeczyszczających, nawodnieniu.
    • Muchomor czerwony i plamisty
      Owocują od lipca do listopada i są ogólnie znane z wyglądu. Substancje toksyczne w nich występujące to muskaryna, kwas ibotenowy i muscymol. Dwie ostatnie działają podobnie do atropiny. Obraz zatrucia zależy od zawartości przeciwstawnych do siebie substancji toksycznych. Oprócz występujących w krótkim czasie (średnio po 2 godz.) od spożycia objawów żołądkowo-jelitowych (nudności, wymiotów, biegunek) obserwuje się też niepokój, szum w uszach, zawroty głowy, omamy wzrokowo-słuchowe, zaczerwienienie skóry, podwyższenie ciepłoty ciała. W ciężkich stanach stwierdza się poszerzenie źrenic, kurcze mięśniowe, spadek ciśnienia tętniczego krwi, zaburzenia oddychania. Pierwsza pomoc polega na wywołaniu wymiotów, a po przewiezieniu do szpitala - na płukaniu żołądka, stosowaniu leczenia podtrzymującego czynności życiowe organizmu i ochraniającego narządy miąższowe (wątroba, nerki).

  4. Powodujące uszkodzenie narządów miąższowych Jest to najbardziej niebezpieczny, zagrażający życiu rodzaj zatruć o długim okresie utajenia. Dają je:

    • Muchomor sromotnikowy i jego odmiany - wiosenny (bulwiasty, pieczarka fałszywa) i jadowity. Grzyby te są bardzo do siebie podobne. Muchomor sromotnikowy wyróżnia się oliwkowo-zielonym gładkim kapeluszem, u osobników młodych wypukłym, później płaskim. Przyczyną zatruć jest najczęściej pomylenie muchomora sromotnikowego z czubajką kanią lub gąską zieloną, muchomora wiosennego i jadowitego Đ z dziko rosnącymi pieczarkami. Zawierają one grupy toksyn: fallotoksyny i amanitotoksyny. Działanie ich jest głównie hepatoksyczne, tzn. uszkadzające komórki wątrobowe. Poza tym powodują także uszkodzenie nerek, mięśnia sercowego, trzustki, tkanki mózgowej i krwi. Objawy zależą od ilości trucizny i wieku chorego. W przebiegu zatrucia wyróżnia się stosunkowo długi okres bezobjawowy (okres utajenia). Objawy występują po 12, 24, a niekiedy po 48 godzinach. Są to bóle brzucha, nudności, wymioty, gwałtowna biegunka. Ich wynikiem jest znaczne odwodnienie z ogólną utratą sił, spadkiem ciśnienia tętniczego krwi, zmniejszeniem ilości oddawanego moczu. Potem następuje stan pozornej poprawy, który trwa od kilku do kilkunastu godzin, a w końcu dramatyczne pogorszenie stanu chorego. Stopniowo narastają zaburzenia świadomości. Wskutek nieodwracalnego uszkodzenia komórek wątroby, wśród nasilającej się żółtaczki i skazy krwotocznej, dochodzi do śmierci. Rozpoznanie opiera się na wywiadzie, a potwierdza je znalezienie w resztkach pokarmu, popłuczynach żołądka lub dolnego odcinka przewodu pokarmowego zarodników muchomora sromotnikowego. W leczeniu najistotniejsze jest usunięcie toksyn z przewodu pokarmowego, stosowanie leczenia usuwającego odwodnienie i zaburzenia wodno-elektrolitowe, wiążącego toksyny i ochraniającego miąższ wątroby. W przypadku śpiączki wątrobowej prowadzone są działania przywracające czynność ośrodkowego układu nerwowego. Niekiedy postępowaniem z wyboru jest transplantacja wątroby.
    • Zasłoniak rudy W niektórych rejonach kraju rośnie i latem, i jesienią. Kapelusz ma wypukły, koloru rudawego z ciemnopomarańczowymi blaszkami. Powoduje zatrucia o długim okresie utajenia, od 4 do 14-21 dni. Orellanina w nim zawarta uszkadza kanaliki nerkowe, powodując zmiany martwicze. Początkowo występują zaburzenia żołądkowo-jelitowe, uczucie pragnienia, bóle głowy i okolicy lędźwiowej. W przypadku zjedzenia dużej ilości grzybów, niewydolność nerek może rozwinąć się już po 2-3 dniach. Śmiertelność jest oceniana na ok. 15 proc. Długi okres utajenia powoduje trudności z rozpoznaniem. Pomocny jest dokładny wywiad i wyniki badania mikologicznego. Leczenie polega na płukaniu żołądka, podawaniu leków osłaniających narządy miąższowe. W przypadku wystąpienia objawów niewydolności nerek konieczne jest leczenie nerkozastępcze, powtarzane hemodializy. W sezonie grzybowym badanie mikologiczne jest wykonywane w dyżurujących terenowych stacjach sanitarno-epidemiologicznych. W każdym podejrzeniu o zatrucie grzybami należy razem z chorym przywieźć do szpitala resztki potrawy grzybowej, wymiociny, kał, popłuczyny z żołądka i jelit do badania mikologicznego.


Jak się ustrzec zatrucia

Aby nie dopuścić do zatrucia grzybami, należy przestrzegać kilku reguł.

  • Nie ma właściwie sposobu (poza atlasem) na odróżnienie grzyba jadalnego od podobnego trującego:
    - smak jest zawodną wskazówką, bo np. muchomor sromotnikowy, najniebezpieczniejszy grzyb naszych lasów, ma przyjemny, słodkawy smak,
    - sinienie lub czernienie po przekrojeniu może nas również zmylić. Czernieją po przekrojeniu jadalne podgrzybki, jak i niejadalne borowiki szatańskie.
  • Powinno się sięgać wyłącznie po znane gatunki, a jeśli nie mamy pewności, jeszcze przed obraniem i pokrojeniem spytajmy bardziej doświadczonych. Przy dalszych wątpliwościach grzyb należy wyrzucić!
  • Przy małej znajomości grzybów najlepiej nie zbierać okazów z blaszkami pod kapeluszem, a tylko te gatunki, które mają rurki!
  • Grzyby łatwo się psują. Gdy są zbierane do torebek foliowych, a nie do koszyczków, przegrzewają się i stanowią wspaniałą pożywkę dla pleśni i bakterii. Pomylenie gatunków grzybów często występuje wtedy, gdy zbierają je dzieci lub gdy zbieranie odbywa się w lasach ocienionych, przy skąpym świetle słonecznym.
  • Spożycie grzybów na surowo zwiększa stopień zatrucia.
  • Nie powinno się podawać potraw z grzybów, a nawet zupy grzybowej dzieciom. l Konieczne jest zachowanie ostrożności przy zakupie grzybów suszonych.
  • Przy podejrzeniu zatrucia - nudnościach, bólach brzucha lub wymiotach u dzieci - nie wolno zwlekać z udaniem się do najbliższej placówki służby zdrowia, szczególnie gdy dziecko mogło samo zbierać grzyby.
  • Grzyby łatwo wchłaniają pyły i zanieczyszczenia. Dlatego nie należy spożywać grzybów zbieranych wokół terenów przemysłowych lub szlaków komunikacyjnych.


warto zapamiętać
Śmiertelnie trujące muchomory mają blaszki białe, niezmienne i tym różnią się od podobnych do siebie gatunków jadalnych.






projekt strony - rokart