naglowek
AktualnościStyl ŻyciaUrodaZdrowiePoradnikWizyta w Aptece



Antykoncepcja
Piotr Łuczak

Jeszcze niedawno – głównie z powodu braku rzetelnej informacji – popularny był pogląd, że środki antykoncepcyjne wywołują wiele objawów ubocznych. Dzisiaj pacjenci coraz rzadziej mają takie obawy; wiedzą, że środki te nie tylko regulują prokreację, ale i są skuteczne w leczeniu dolegliwości somatycznych i psychicznych, spowodowanych zaburzeniami hormonalnymi.


Antykoncepcja jest skuteczna wówczas, gdy osoby zainteresowane świadomie wybiorą odpowiednią dla siebie metodę. Skuteczność metod zapobiegania ciąży określa wskaźnik Pearla. Określa on, ile spośród 100 kobiet, mimo stosowania danej metody, w ciągu roku zaszło w ciążę. Podaje się dwie liczby: pierwsza wskazuje wartość optymistyczną, druga – pesymistyczną. Dla pigułek hormonalnych wskaźniki te wynoszą od 0,2 do 1, dla wkładek domacicznych również od 0,2 do 1, dla prezerwatyw od 3,9 do 13,8, a dla środków chemicznych, czyli pianek, globulek i kremów – od 2 do 30.

Najpopularniejszym środkiem antykoncepcyjnym nadal są prezerwatywy – kondomy dla mężczyzn, femidomy dla kobiet i kapturki naszyjkowe. Ich zaletą jest to, że mogą być stosowane bez względu na fazę cyklu, są tanie, zmniejszają ryzyko zachorowania na choroby weneryczne i pozwalają na wydłużenie czasu trwania stosunku. Wadą – niska skuteczność, konieczność zakładania tuż przed stosunkiem, pogorszone odczuwanie bodźców seksualnych. Przeciwwskazaniem do stosowania prezerwatywy jest uczulenie na gumę. Jeśli dojdzie do pęknięcia lub zsunięcia się prezerwatywy wskazane jest zastosowanie metody antykoncepcyjnej po stosunku – tabletki lub wkładki wewnątrzmacicznej – o których mowa poniżej.

Hormonalne leki antykoncepcyjne

Od ponad 40 lat powszechnie stosowane są hormonalne leki antykoncepcyjne. Na ogół są to różnego rodzaju preparaty złożone z estrogenów i gestagenów. Pigułki antykoncepcyjne hamują jajeczkowanie, zmieniają micellarną strukturę śluzu szyjkowego, co utrudnia wniknięcie plemników oraz wywołują zmiany w obrębie błony śluzowej macicy (zmniejszają zdolność endometrium do przyjęcia zarodka). – Stosuje się je nie tylko w zapobieganiu ciąży, ale również w leczeniu zaburzeń hormonalnych: przy pierwotnym i wtórnym braku miesiączki, bolesnym miesiączkowaniu, hiperandrogeniźmie i niepłodności czynnościowej – mówi dr nauk med. Michał Skoczylas z Instytutu Ginekologii i Położnictwa Akademii Medycznej w Łodzi. Należy przy tym pamiętać, że w dolegliwościach klimakterycznych stosuje się zupełnie inne leczenie – naturalny hormon, tj. estradiol, z gestagenem w dawkach wielokrotnie niższych. Chodzi bowiem nie o zablokowanie czynności hormonalnej i generatywnej zdrowego jajnika, tak jak w przypadku antykoncepcji, ale o uzupełnienie słabnącej produkcji hormonów przez starzejący się, klimakteryczny jajnik.

W polskich aptekach jest dostępnych około dwudziestu doustnych preparatów hormonalnych. Mogą być one używane wyłącznie według wskazań lekarza specjalisty ginekologa lub endokrynologa.

Najważniejszymi składnikami pigułek antykoncepcyjnych są gestageny – wytwarzane i wydzielane przez ciałko żółte jajnika w fazie lutealnej cyklu miesiączkowego oraz przez ciałko żółte ciążowe i łożysko w czasie ciąży. Podstawowym gestagenem jest progesteron. Gestageny są niezbędne do utrzymania i prawidłowego przebiegu ciąży, biorą udział w regulacji cyklu miesiączkowego i w przygotowaniu gruczołu mlekowego do laktacji. Unieczynniane przez wątrobę usuwane są z moczem jako m.in. glukuroniany.

– Gestageny syntetyczne, które znajdują się w tabletkach antykoncepcyjnych, wykazują działanie zbliżone do działania progesteronu – tłumaczy dr Michał Skoczylas. – Wstrzymują kaskadę przemian prowadzących do uwolnienia z jajnika dojrzałej komórki jajowej. Wywierają ogromny wpływ na płodność, której warunkiem są cykliczne zmiany poziomów i pozostawanie w określonych wzajemnych proporcjach szeregu hormonów na różnych piętrach regulacji hormonalnej w obrębie osi podwzgórze-przysadka-jajnik. Gestageny zapewniają przemijającą, okresową niepłodność. Są w składzie nie tylko doustnych środków antykoncepcyjnych, ale i preparatów stosowanych w leczeniu zaburzeń cyklu miesiączkowego, endometriozy, napięcia przedmiesiączkowego i pewnych odmian niepłodności. – W doustnej antykoncepcji stosuje się pochodne 19-nortestosteronu, które w zależności od tego, kiedy zostały wdrożone do antykoncepcji, dzielimy na I (np. octan noretysteronu), II (np. norgestrel) i III generacji (np. gestoden) – wyjaśnia dr Skoczylas. Właściwości poszczególnych gestagenów różnią się dość znacznie, ponadto różna jest dawka hormonów w poszczególnych preparatach, zatem działają one niejednolicie. To z tego powodu konieczny jest indywidualny dobór odpowiedniego preparatu antykoncepcyjnego w porozumieniu z lekarzem.

W zależności od rodzaju i ilości hormonów pigułki określane są jako jedno-, dwu- i trójfazowe. Właściwe dla danej pacjentki dobiera lekarz po dokładnym badaniu ginekologicznym, sprawdzeniu stanu piersi i pobraniu wymazu do cytologii. Zawsze należy również sprawdzić ciśnienie krwi pacjentki i zlecić przeprowadzenie testów laboratoryjnych: morfologii krwi, moczu i poziomu hormonów.

– Główne zagrożenia związane są z nadkrzepliwością – zatorami i zakrzepami oraz funkcją wątroby – mówi dr Skoczylas. – Właśnie na wykrycie patologii w tych dwóch obszarach skierowane jest badanie przedmiotowe, podmiotowe oraz dodatkowe badania laboratoryjne.

Preparaty antykoncepcyjne zwykle stosuje się po jednej tabletce dziennie od 5. do 25. dnia cyklu miesiączkowego. W 2-3 dni po ostatniej dawce występuje krwawienie naśladujące miesiączkę, tzw. krwawienie z odstawienia.

Przeciwwskazaniem do stosowania pigułek jest niewydolność wątroby i nerek, choroby sercowo-naczyniowe, choroby psychiczne, cukrzyca, mięśniaki macicy, nowotwory złośliwe sutka i narządów rodnych. Palenie papierosów przez kobiety, które zdecydowały się na tę metodę antykoncepcyjną i ukończyły 35 lat, zwiększa ryzyko zawału serca, udaru mózgu i powikłań zatorowo-zakrzepowych. Długotrwałe stosowanie preparatów antykoncepcyjnych, nawet przez zdrowe kobiety, wymaga okresowej kontroli lekarskiej.

Tabletki nowej generacji najczęściej mają też wpływ na poprawę cery i zmniejszenie problemów trądzikowych. Badania nie potwierdzają obiegowych opinii, że kobiety stosujące tabletki hormonalne tyją. U niektórych może pojawić się niewielki przyrost wagi, spowodowany nieznacznym zatrzymywaniem wody w organizmie. Zażywanie tabletek antykoncepcyjnych zmniejsza ryzyko wystąpienia raka jajnika i raka endometrium. Nie do końca poznany jest wpływ antykoncepcji hormonalnej na raka szyjki macicy i piersi.

środki mechaniczne

Antykoncepcyjne środki wewnątrzmaciczne to na ogół wkładki o rozmaitych kształtach, wykonane z tworzyw sztucznych. Zalecane są kobietom, którym zależy na skutecznej antykoncepcji, i u których nie ma przeciwwskazań do jej stosowania. Poleca się je głównie tym kobietom, które już rodziły.

Wkładki wewnątrzmaciczne jeszcze kilka lat temu były produkowane w formie spiral, pętli, kółek lub łuków. Obecnie ostała się niemal wyłącznie spirala w kształcie litery T z dodatkiem miedzi lub srebra. Wkładki są dostępne w kilku rozmiarach i dobierane dla pacjentek w zależności od wielkości macicy. Do zakładania spirali służy aplikator z tworzywa sztucznego. Zakłada ją lekarz ginekolog pod koniec miesiączki lub zaraz po niej w warunkach jałowości, aby uniknąć zakażenia jamy macicy. Do obwodowego końca wkładek przyczepione są nitki nylonowe, które po założeniu wkładki wystają z ujścia na zewnątrz macicy; służą one do usunięcia wkładki.

Po założeniu wkładki mogą się zdarzyć nieprzyjemne objawy uboczne – kilkudniowe plamienia, obfite miesiączki, plamienia między miesiączkami, a nawet okresowe bóle w dwóch, trzech najbliższych cyklach. Gdy nieprawidłowy jest rozmiar lub lokalizacja wkładki w momencie założenia, w ciągu pierwszego lub kilku pierwszych cykli może dojść do wydalenia wkładki.

Wkładki wewnątrzmaciczne są środkami utrudniającymi połączenie komórki żeńskiej z plemnikami męskimi. Wkładki starej generacji działały wyłącznie na zasadzie mechanicznej, wywołując odczyn błony śluzowej macicy i nie dopuszczając do zagnieżdżenia zarodka. Obecnie główne działanie polega na uwalnianiu przez wkładkę jonu metali (np. miedzi) do jamy macicy co powoduje zmniejszenie przepuszczalności śluzu szyjkowego dla plemników i jest toksyczne dla plemników. Inny mechanizm antykoncepcyjnego działania – poronny – uniemożliwia zagnieżdżenie zapłodnionego jaja.

Gdy kobieta chce zajść w ciążę, lekarz może wkładkę usunąć. Jest to doskonały sposób na chwilową niepłodność dla kobiet, które już rodziły i dla karmiących piersią. Lekarskie badanie kontrolne należy przeprowadzić po pierwszej miesiączce, a następnie co 6 miesięcy. Skuteczność antykoncepcyjna jest znaczna i stanowi około 99 proc.

Stosowanie wkładek wskazane jest u kobiet, które nie mogą przyjmować gestagenów. Przeciwwskazaniem do zastosowania spirali są zwykle stany zapalne narządu płciowego, mięśniaki macicy, niewydolność szyjki macicy, niewyjaśnione obfite krwawienia z macicy oraz okres dwóch miesięcy po porodzie.

Chemiczne metody antykoncepcji

Globulki, pianki, kremy i żele antykoncepcyjne są dostępne w aptece bez recepty. Stosuje się w nich zwykle aktywny składnik plemnikobójczy nonoksynol-9. Preparaty te unieruchamiają i niszczą plemniki, dzięki czemu nie dochodzi do zapłodnienia. Niektóre z nich zawierają też substancje bakteriobójcze, i w ten sposób chronią stosujących te środki przed chorobami przenoszonymi drogą płciową.

Globulki wprowadza się do pochwy na 15 do 20 minut przed stosunkiem. Żele, pianki i kremy działają natychmiast. Preparaty te ułatwiają stosunek i mają dodatkowo działanie bakteriobójcze. środki plemnikobójcze mają jednak małą skuteczność i u obojga partnerów mogą powodować podrażnienia lub uczulenia.

Antykoncepcja po stosunku

Najnowsze osiągnięcia antykoncepcji to preparaty o przedłużonym działaniu, implanty i tzw. antykoncepcja ratunkowa. W metodzie, wykorzystującej preparaty o przedłużonym działaniu (depot) stosuje się najczęściej MPA (octan medroksyprogesteronu) podawany w iniekcjach domięśniowych w dawce 150 mg raz na 12 tygodni.

– Metoda ta stosowana jest obecnie w blisko 100 krajach – mówi dr Michał Skoczylas. – Zaletą tego rozwiązania jest wysoka skuteczność i prostota. Pacjentka jest zwolniona z konieczności pamiętania o zażyciu tabletki. Miesiączki stają się rzadkie i skąpe, często nieregularne. Jednak nie należy raczej polecać długotrwałego, wieloletniego stosowania tej metody, gdyż obniżający się stopniowo poziom estrogenów może powodować obniżenie gęstości kostnej i niekorzystne zmiany proporcji lipidów we krwi. Co do implantów to zalety i wady ich stosowania wyglądają podobnie, jak w poprzedniej metodzie. Pręcik wprowadzony podskórnie w obrębie ramienia, uwalnia gestagen – lewonorgestrel lub etonorgestrel. Implanty zakłada się na okres do 3 lat.

Metoda antykoncepcji po stosunku określana jest również jako „wczesnoporonna”. Jej stosowanie ma wielu przeciwników. Polega ona na wywołaniu przez egzogenne hormony w obrębie endometrium zmian zapobiegających implantacji rozwijającej się z zapłodnionej komórki jajowej blastocysty. Jest skuteczna tylko w przypadku zastosowania maksymalnie do 72 godzin po stosunku. Istnieje kilka metod antykoncepcyjnych tego typu:


  • Metoda Yuzpe – podanie 50 mg lewonorgestrelu i 100 ľg etynyloestradiolu (np. 2 tabletki Gravistatu) możliwie najszybciej po stosunku, i powtórzenie powyższej dawki po 12 godzinach.
  • Podanie samego lewonorgestrelu w dawce min 0,6 mg (np. Postinor) i powtórzenie dawki po 12 godz.
  • Podanie etynyloestradiolu w dawce 2,5 mg 2 x dziennie przez 5 dni (25 000 ľg na kurację!)
  • Podanie antyprogestagenów (np. Mefipriston) w pojedynczej dawce 50-800 mg. (preparat nie zarejestrowany w Polsce).
  • Ponadto istnieje możliwość zapobieżenia implantacji blastocysty poprzez założenie do jamy macicy wkładki antykoncepcyjnej po stosunku. Tabletki hormonalne stosowane po stosunku nie powinny być używane częściej niż trzy razy w cyklu. Ich wadą jest to, że mogą wywoływać nudności i wymioty, powodować zaburzenia miesiączkowania oraz to, że zwiększają ryzyko ciąży pozamacicznej.


Jedną z najnowszych metod antykoncepcyjnych są także domaciczne wkładki antykoncepcyjne, uwalniające lewonorgestrel (Mirena). Jeśli w ciągu 5 dni po stosunku wkładka zostanie założona, to prawdopodobieństwo zajścia w ciążę jest niewielkie. Wkładka, w kształcie litery T, w pionowym ramieniu zawiera zbiorniczek zawierający mieszaninę LNG i dwumetylopolisyloksanu. Uwalnia ok. 20 ľg LNG na dobę. –

Ta ilość u większości pacjentek nie doprowadza do zahamowania owulacji, powoduje jednak zahamowanie wzrostu endometrium, zmniejszenie ruchliwości plemników i zmianę składu płynu macicznego i jajowodowego – wyjaśnia dr Michał Skoczylas. – Odmiennie niż przy tradycyjnych wkładkach obserwujemy korzystne działanie w przypadku nadmiernych krwawień miesiączkowych i krwawień czynnościowych.







projekt strony - rokart