Zaburzenia przyjmowania pożywienia występują głównie u dziewcząt i młodych kobiet, bardzo rzadko u mężczyzn. Ujawniają się między 11 a 25 rokiem życia. Najstarsze wzmianki o świadomym ograniczaniu ilości i rodzaju spożywanych pokarmów znajdujemy w średniowiecznych opisach żywotów świętych, np. św. Antoni jadał raz dziennie po zachodzie słońca. Pierwszy opis "uporczywego braku łaknienia" pochodzi z 1689 r.; w wieku XIX zainicjowano badania nad anoreksją, które prowadzono w kontekście histerii lub "genitalnej nerwicy kobiet". Jednak dopiero ostatnie dziesięciolecia przyniosły wzrost zainteresowania tym zespołem chorobowym, mającym uwarunkowania biologiczne, psychologiczne, rodzinne i społeczne. Pojęcie anorexia powstało przez połączenie greckich słów: an (pozbawienie, brak) oraz orexis (apetyt) i jest ogólnym określeniem na brak łaknienia lub awersję do pokarmu.

Rzeczywiste oszacowanie zjawiska, jakim są zaburzenia odżywiania, napotyka szereg trudności. Badania epidemiologiczne wykazują wzrost ilości zachorowań, trudno jednak oszacowaś, jakiego rzędu jest to wzrost. Według danych z USA i Wlk. Brytanii już 11 procent 9-letnich dziewczynek i 40 procent trzynastolatek ogranicza swoje jedzenie lub stosuje diety odchudzające. Problem zaburzeń odżywiania wśród młodzieży narasta również w naszym kraju.

Początek zaburzeń związanych z jadłowstrętem psychicznym przypada zwykle między 13 a 20 rokiem życia i dotyczy 0,5 – 1 proc. dziewcząt. Stosunek zachorowań kobiet do zachorowań mężczyzn wynosi 9–10 : 1. Niską zachorowalność chłopców wyjaśnia się mniejszym stresem związanym z dojrzewaniem. Anoreksja najczęściej występuje w krajach zachodnich, u białych dziewcząt i kobiet, pochodzących głównie z klas średnich i wyższych. Wykazano, że bardziej podatne na anoreksję są dziewczęta i młode kobiety, których kariera sportowa, np. gimnastyczki, pływaczki lub zawodowa, np. tancerki, modelki wymaga utrzymania szczuplej sylwetki. Czynnikiem ryzyka jest również silna potrzeba osiągnięś.

Przyczyny anoreksji mimo wielu badań nadal pozostają nieznane. Jedna z bardziej popularnych koncepcji głosi, że jadłowstręt jest reakcją na pojawiające się w okresie dojrzewania wymagania w zakresie społecznego i seksualnego funkcjonowania. Wiadomo, że rolą etapu dojrzewania jest wyzwolenie się z roli dziewczynki i zaakceptowanie tożsamości z dorosłą kobietą. Stąd psychoanalitycy interpre-tują anoreksję jako próbę obrony przed przyjęciem kobiecej identyfikacji, a zwłaszcza kobiecej seksualności. Prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń odżywiania może również być zwiększone przez styl funkcjonowania rodziny, w której matka spostrzegana jest jako osoba z jednej strony dominująca, o wysokich wymaganiach wobec siebie i córki, z drugiej zać strony jest niejasna w swojej emocjonalności, raz nadopiekuńcza, a raz uczuciowo odtrącająca.

Wyodrębniono również pojęcie rodziny anorektycznej, która cechuje się zatarciem granic pomiędzy członkami rodziny, których role w rodzinie są niejasne, a interakcje między nimi silne. Rodzina taka mocno wiąże dziecko, co utrudnia jego proces separacji-indywiduacji w okresie dojrzewania. Rodzina anorektyczna charakteryzuje się sztywnymi granicami zewnętrznymi, a dziecko włączane jest w konflikty między rodzicami. Zaobserwowano też, że osoby z problemami z odżywianiem częściej pochodzą z rodzin, w których zaburzenia te występowały już wcześniej wśród najbliższych, jak również częściej występowały choroby afektywne lub nadużywanie alkoholu przez ojców.

Czynnikami wyzwalającymi zaburzenia mogą byś: trudne sytuacje życiowe, utrata lub separacja rodziców, wyjazd z domu w związku z dalszą nauką, uwagi na temat wyglądu, wagi ciała, odchudzanie się wśród rówieśników lub członków rodziny. Dodatkowo wyodrębniono czynniki podtrzymujące – wtórne zaburzenia czynności przewodu pokarmowego, poczucie sukcesu wynikające z kontroli jedzenia czy zmianę sytuacji rodzinnej z korzyścią dla pacjentki. Anoreksję rozpoznaje się obecnie na podstawie kryteriów diagnostycznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego wg DSM IV i są to:

• Odmowa utrzymania ciężaru ciała na lub powyżej granicy wagi minimalnej dla wieku i wzrostu (w okresie wzrastania poniżej 85 procent wagi oczekiwanej lub należnej).
  
• Intensywny lęk przed przybraniem na wadze lub otyłością mimo utrzymującej się rzeczywistej niedowagi.
  
• Zaburzenia w samoocenie dotyczące masy i wyglądu ciała; pacjentka twierdzi, że jest otyła lub za gruba, podczas gdy w rzeczywistości jest przeciwnie.
  
• U kobiet miesiączkujących – brak miesiączki (nieobecność przynajmniej trzech cykli menstruacyjnych. Cykl wraca tylko po zastosowaniu hormonów).
  

Wyodrębniono dwa typy jadłowstrętu psychicznego. Pierwszy to typ "ograniczający", który charakteryzuje się tym, że w trakcie trwania choroby nie dochodzi do regularnych epizodów nie kontrolowanego objadania się lub zachowań ówydalających" (np. prowokowanych wymiotów lub nadużywania środków przeczyszczających czy leków moczopędnych). Drugi typ nazwano "żarłoczno-przeczyszczającym". W tym przypadku dochodzi do regularnych epizodów nie kontrolowanego objadania się lub zachowań ówydalających" (prowokowanie wymiotów, stosowanie środków przeczyszczających, lewatyw i leków moczopędnych).

Początek jadłowstrętu psychicznego jest skryty i przewlekły. Zaczyna się zwykle od odchudzania, którego przyczyną może być faktyczna nadwaga, presja środowiska, naśladownictwo osób znaczących czy względy religijne. Stopniowo dziewczęta zwiększają ograniczenia żywieniowe, aż do odmowy przyjmowania pokarmów. Często jednocześnie podejmują intensywne świczenia fizyczne. Mogą również używać środków osłabiających uczucie głodu lub zwiększających utratę masy ciała. Okresowo mogą pojawiać się napady obżarstwa z poczuciem winy i wspomnianymi zachowaniami wydalającymi. Typowe jest jedzenie w samotności, przygotowywanie potraw dla innych bez udziału w późniejszym jedzeniu oraz przeliczanie wartości kalorycznej potraw.


Gdy anorektyczka osiągnie niski ciężar ciała (często poniżej 40 procent należnej masy ciała) pojawia się poczucie pełnej kontroli nad jedzeniem oraz własnym ciałem i jest to powodem do dumy i satysfakcji. Pomimo tak znacznego wychudzenia, zachowują prawidłową aktywność – są dobrymi, pilnymi uczennicami i intensywnie zajmują się ćwiczeniami ruchowymi.

Wyniszczenie fizyczne towarzyszące anoreksji prowadzi do licznych zmian cielesnych: mięśnie ulegają zanikom, temperatura ciała obniża się, zwolnieniu ulega praca przewodu pokarmowego, prowadząc do bólów brzucha, wzdęć i zaparć, skóra staje się sucha, łuszcząca, "brudna", pojawia się na niej meszek, wypada owłosienie łonowe i pachowe, nie ma miesiączki. Początkowo utrata masy ciała odbywa się kosztem utraty tkanki tłuszczowej, kiedy jednak zostaną wyczerpane rezerwy tłuszczowe organizmu, dochodzi do zużycia białek ustrojowych. Początkowo badania laboratoryjne nie wykazują istotnych odchyleń od normy, później dochodzi do zaburzeń gospodarki wodnej i elektrolitowej organizmu; pojawiają się zmiany w morfologii krwi, zaburzenia biochemiczne i hormonalne. W przeszłości umierało kilkanaście procent chorych na jadłowstręt psychiczny. Obecnie dzięki nowoczesnym metodom leczenia ilość zgonów z powodu tych zaburzeń uległa zmniejszeniu.

Leczenie anoreksji jest prowadzone kompleksowo i wymaga hospitalizacji (zwykle 2 – 3 miesiące), często wbrew woli pacjentki. W pierwszym etapie jest to terapia ratująca życie, która niweluje objawy odwodnienia, zaburzeń wodno-elektrolitowych oraz wyniszczenia. Następnym etapem leczenia jest uzyskanie w miarę szybkiego przyrostu masy ciała (ok. 200 gramów dziennie). Dieta powinna być początkowo uboga w tłuszcz i laktozę, żeby nie wywoływała zaburzeń jelitowych oraz o kaloryczności 1200-1500 kcal. Stopniowo kaloryczność jest zwiększana aż do 3500 kcal dziennie. Jako leczenie wspomagające stosuje się farmakoterapię. U anorektyczek z typem ograniczającym anoreksji pomocna może być cyproheptadyna, z uwagi na jej działanie antyserotoninowe i antyhistaminowe. W niektórych ośrodkach leczniczych stosuje się małe dawki insuliny, aby wywołać objawy wegetatywnego pobudzenia ośrodka łaknienia. Gdy pojawiają się stany lękowe, bezsenność czy zmiany nastroju pomocne mogą być anksjolityki lub leki przeciwdepresyjne. Ich wpływ na przebieg schorzenia jest jednak pośredni i niewielki. U pacjentek, u których nie dochodzi do powrotu miesiączki, mimo uzyskania prawidłowej masy ciała, wskazane jest włączenie terapii hormonalnej estregenowo-progesteronowej. Należy pamiętać, że w wyniszczonym przez anoreksję organizmie zmianom ulega metabolizm, co wpływa na zmianę parametrów działania leków. Dlatego farmakoterapia u pacjentki z jadłowstrętem wymaga sporego doświadczenia. Ważnym elementem leczenia zaburzeń odżywiania jest psychoterapia. Terapia koncentruje się na "tu i teraz". Jej celem jest zniesienie konkretnego objawu. Stosuje się metody wzmocnień pozytywnych, w których przyrost wagi ciała jest "nagradzany" oraz wzmocnienia awersyjne – "karę", gdy następuje spadek wagi.

Leczenie anoreksji obejmuje również inne metody psychoterapeutyczne. Terapia skupia się na aktualnych sprawach i problemach pacjentki. Kolejną metodą psychoterapii jest psychoterapia wspierająca, której celem jest odzyskanie wcześniejszej równowagi psychicznej pacjentki, zredukowanie jej lęku i strachu oraz pomoc w przystosowaniu się do nowych sytuacji. Istotnym elementem leczenia anoreksji jest terapia rodzinna. Celem jej jest zmiana dysfunkcjonalnych elementów systemu rodzinnego oraz zapoczątkowanie zmian pozwalających rodzinie na rozwój i radzenie sobie z zadaniami kolejnych faz cyklu życia rodzinnego. Terapia rodzinna powinna być metodą z wyboru wobec dzieci i osób w okresie dojrzewania. Prowadzona jest zazwyczaj w trybie ambulatoryjnym. Sesje odbywają się początkowo co 2 tygodnie, później rzadziej, co 3 – 5 tygodni. Jest to oparte na założeniu, że rodzina powinna mieć czas na zmiany, jakich chce dokonać. W leczeniu zaburzeń odżywiania stosuje się również psychoterapię grupową; organizowane są też grupy wsparcia i grupy samopomocy dla rodzin z problemem anoreksji.

Na podstawie wieloletnich obserwacji ujawniono dwie tendencje w przebiegu anoreksji: wzrost wskaźnika umieralności w miarę trwania choroby (przyczyną około połowy zgonów było niedożywienie i powikłania z tym związane, drugą przyczynę stanowią samobójstwa) oraz możliwość wyzdrowienia nawet po wielu latach choroby. O wyzdrowieniu mówi się wtedy, gdy waga utrzymuje się w 15% – przedziale przeciętnej dla wieku i pacjentka regularnie miesiączkuje.

Na przeciwnym biegunie zaburzeń jedzenia jest bulimia. Oznacza ona często trwające wiele lat, najczęściej skryte, epizody wilczego głodu i wymiotów. Pojęcie bulimis, czyli wilczy apetyt, wprowadzone zostało przez Galena w II w. n.e. W Europie przez wieki prowokowane wymioty przepisywane były na równi z krwioupustami i miały być znakomitą metodą odtruwania organizmu. Pierwszy naukowy opis bulimii pochodzi z 1966 r. Bulimia najczęściej pojawia się u kobiet, które próbowały kontrolować swoją wagę za pomocą różnych diet odchudzających. Jeszcze przed wystąpieniem objawów bulimii psychicznej okresowo objadały się, a potem stosowały rygorystyczną dietę. Początek bulimii może pojawić się również nie w powiązaniu z obawami o swoją sylwetkę, ale w związku z silnymi przeżyciami, np. śmiercią kogoś bliskiego, rozwodem, zmianą pracy, napięciem przedegzaminacyjnym, ciążą. Duża część czasu i energii bulimiczki poświęcona jest robieniu zakupów spożywczych, jedzeniu i wymiotom. Jedzenie nie oznacza dla niej żadnej przyjemności, żadnego środka do życia, lecz postrzega je jako zagrożenie lub nawet zniszczenie. Je, bo się wstydzi, wstydzi się, bo je. W ten sposób powstaje błędne koło, które utrzymywane jest w tajemnicy.

Chora podczas napadów bulimicznych zjada olbrzymie ilości jedzenia, którego wartość kaloryczna może nawet kilkanaście razy przekraczać zapotrzebowanie dobowe. Po ataku odczuwa najczęściej rodzaj ulgi związanej ze spadkiem napięcia oraz poczucie winy z powodu frustrującej ją utraty kontroli. Epizody obżarstwa przeplatają się z zachowaniami kompensującymi, do których należą: prowokowane wymioty, przyjmowanie leków odwadniających, stosowanie lewatyw, intensywny wysiłek fizyczny, czasami picie alkoholu lub używanie narkotyków. Chore zazwyczaj dobrze funkcjonują społecznie, ich wygląd długo nie zdradza choroby. Bulimia latami pozostaje nie zauważona, nawet przez najbliższe osoby.

W czasie napadu żarłoczności bulimiczka zwykle "opróżnia lodówkę" oraz przygotowuje dla siebie proste potrawy. Niektóre chore przygotowują i gotują wyszukane dania, takie jak biszkopty, ciasta i potrawki. Inne kobiety gromadzą żywność po to, aby ją spożyć w czasie napadu żarłoczności. Blisko połowa bulimiczek objada się w kawiarniach i barach szybkiej obsługi lub wędruje od sklepu do sklepu podczas napadu obżarstwa. Większość chorych na bulimię w czasie takiego napadu je żarłocznie, nierzadko czyniąc wokół siebie bałagan, pozostawiając dookoła otwarte, puste puszki. Inne kobiety z kolei dbają, aby nie robić bałaganu i nie zdradzić się ze swoją tajemnicą. Szybkość, z jaką chore jedzą podczas napadu żarłoczności, różni się w zależności od osoby. Jeżeli kobieta wie, że nikt jej nie przeszkodzi, będzie jadła wolniej, zwłaszcza, jeżeli będzie mogła wywołać wymioty bez obawy, że ktoś to odkryje. Tempo jedzenia zmniejsza się w miarę trwania napadu żarłoczności. Napad może zaczynać się niespodziewanie, o każdej porze dnia i kończyć się tak samo nagle, jak zaczął. Jednak około jedna trzecia chorych ma swoje specyficzne pory objadania się, np. weekendy.

Rodziny bulimiczne, podobnie jak rodziny z pacjentem anorektycznym, są rodzinami o silnej więzi, zatartych granicach wewnątrzrodzinnych, dysfunkcjonalnej hierarchii i słabym układzie małżeńskim. Kryteria umożliwiające rozpoznanie bulimii psychicznej wg DSM IV to:

• Powtarzające się napady gwałtownego objadania się (szybkie przyjmowanie dużych ilości jedzenia w krótkim czasie).
  
• Poczucie utraty kontroli nad jedzeniem w trakcie napadów gwałtownego objadania się.
  
• Aby przeciwdziałać zwiększeniu wagi ciała, bulimiczki sięgają po środki, które mają przeszkadzać w zwiększaniu wagi, np. prowokowanie wymiotów, nadużywanie środków przeczyszczających, diuretyków, lewatyw i in., poszczenie, intensywne świczenia fizyczne.
  
• Napady objadania się występują co najmniej dwa razy na tydzień przez co najmniej trzy miesiące.
  
• Przesadne zajmowanie się figurą i wagą ciała.
  

Wyróżniono dwa typy bulimii. W typie "przeczyszczającym" dochodzi do regularnego prowokowania wymiotów lub używania środków przeczyszczających, moczopędnych lub lewatyw. W typie "nieprzeczyszczającym" stosowane jest poszczenie lub intensywny wysiłek fizyczny bez wymiotów, czy innych metod przeczyszczania się.

Przebieg choroby zwykle jest przewlekły, ale nie wyniszczający organizm, o ile nie występują znaczne zaburzenia elektrolitowe, mogące obok pęknięcia przełyku lub żołądka, doprowadzić nawet do śmierci. Osoby chore na bulimię często mają niedobory żywieniowe w tym witamin i soli mineralnych, różne zaburzenia metaboliczne, skłonność do zaparś oraz nadmierną wiotkość żołądka, uszkodzenia gardła i przełyku od prowokowania wymiotów

Bulimiczki częściej niż anorektyczki deklarują chęć leczenia, ale mają trudności z kontynuowaniem terapii. Leczenie bulimii opiera się na podobnych przesłankach, co leczenie anoreksji i obejmuje różne metody łącznie z terapią bechawioralno-poznawczą i psychoterapią. Coraz częściej w terapii stosuje się fluoksetynę – lek antydepresyjny, który powoduje szybkie i niezwykle efektywne ograniczenie epizodów obżarstwa. Dodatkowo fluoksetyna może redukować towarzyszące objawy depresji.

Dotychczasowe badania skuteczności leczenia bulimii oparte są na krótkich obserwacjach, dlatego trudno oceniać efekty leczenia. O dużej poprawie mówi się wtedy, gdy pacjentka posiadła umiejętność kontroli jedzenia przy braku napadów objadania się i wymiotów. Poprawa średnia jest wtedy, gdy od czasu do czasu występują epizody utraty kontroli nad jedzeniem. Czas trwania leczenia jest kwestią indywidualną. Wiadomo jednak, że przedwczesne przerwanie terapii, może spowodować nawrót choroby.

Leczenie zaburzeń jedzenia nie ma ustalonego jednego modelu terapeutycznego. Każda pacjentka wymaga indywidualnego podejścia uwzględniającego jej stan zdrowia, przebieg choroby, sytuację osobistą i rodzinną oraz motywację do leczenia. Leczenie powinno być rozpoczynane jak najwcześniej, terapia powinna obejmować różne obszary funkcjonowania chorej, wskazane może być korzystanie z różnorodnych metod terapeutycznych. Podstawowym elementem terapii jest nawiązanie więzi terapeutycznej. Leczenie powinien prowadzić zespół złożony z różnych specjalistów (psychiatra, internista, psycholog, pielęgniarki, dietetyk, terapeuta zajęciowy).